سنڌي ٻولي قومي ٻولي ڇو نه؟
ٻولي قومن جي وجود جي اصطلاح کان وٺي قومي تشخص تائين سڃاتي ويندي آهي، دنيا جهان ۾ انساني فطرت ۽ شعوري سڀيتائون سمورن رنگن ۾ جڏهن به نروار ٿينديون آهن ته ان جو مُک جز زبان ئي ليکي وڃي ٿي. ائين ئي دنيا جي قديمي ۽ تهذيبي ٻولين جيان سنڌي ٻولي به هزار سالن جي قديمي تاريخ، تاريخي پس منظر، قومي ورثي جي اهڃاڻن سان مالامال، ماضيءَ کان وٺي هن وقت تائين رهي آهي ۽ رهندي اچي پئي، سنڌي ٻولي جي واڌاري، سنڌي ٻولي جي ترقي ۽ ان جي جوڙجڪ لاءِ جيڪي جدوجهدن جا عڪس جڙيا، اُهي ايلس کان وٺي، سرجان مارشل، جي اين منجقار، ڊاڪٽر ٽرنب ۽ ابوالحسن تائين جيڪڏهن ٻوليءَ جي گهاڙيٽن، ٻوليءَ جي لهجن، ٻوليءَ جي تهذيبي، ڇيدن جو جيڪڏهن ذڪر ايندو ته اُتي هنن ئي علم جي ڏاهن جون خدمتون نمايان نظر اچن ٿيون، ڇو ته سنڌي ٻولي جي جيڪا رسم الخط 17 سؤ عيسوي ۾ ابوالحسن جوڙي ان ئي بنياد تي ابوالحسن ٺٽوي ۽ ضياءَ جي سنڌيءَ کي سامهون رکي ايلس جي ڪميٽي ئي سنڌي ٻوليءَ جو بنياد وڌو، ان جو بنياد ان وقت ظهور پذير ٿيڻ لڳو جڏهن لبيا ۽ جرمن مان ڊاڪٽر ٽرنب شاهه لطيف جو رسالو شايع ڪرايو، حقيقت ۾ ته ڊاڪٽر ٽرنب جو اهو ڪارنامو سنڌ لاءِ ساراهه جوڳو قدم هيو، جو لطيف جهڙي فڪري شاعر کي هن روشناس ڪرايو. جنهن جي شاعريءَ کانپوءِ ٻوليءَ جي وسعت ۽ ٻوليءَ جي معيار ۾ جيڪو اضافو آيو، اهو انتهائي شاندار رهيو. حالانڪه 1854ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آيو پيا جي جوڙڻ لاءِ ايلس جيڪا جدوجهد ڪئي انهيءَ جدوجهد ئي رنگ لاتو جو حروف تهجي به جڙڻ لڳي، حقيقت ۾ سنڌي رسم خط جيڪا جوڙي وئي ان جي جڙڻ سان سنڌي ٻوليءَ جي گهاڙيٽن جي ڄڻ ته راهه کلي پئي، ان وقت ئي 1888ع ڌاري جان جيڪب جيڪو سنڌ اندر ايجوڪيشن جو ڪمشنر هو، ان ئي ڇپائيءَ جون تجويزون پيش ڪيون. ان کانپوءِ واٽن اسٽڪ سنڌي زبان جو جيڪو گرامر جوڙيو ان گرامر کي ئي بنياد بڻائي سنڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ قطب آندو ويو، ان ۾ وسعت ۽ اصلاح سنڌ جي ڏاهي مرزا قليچ بيگ ڪئي. هن وقت تائين سنڌي ٻوليءَ جون ڊڪشنريون 1883ع کان 1988ع تائين 90 جي لڳ ڀڳ موجود آهن. جنهن ۾ ابوالحسن جي لغت، جارج اسٽڪ، ميوا رام ملڪاڻي جنهن 25 هزار لفظن تي مشتمل شاندار سنڌي ٻوليءَ جي ڊڪشنري جوڙي. تحقيق جو اهو سلسلو ماضيءَ کان وٺي حال تائين هلندو پيو اچي. سنڌي ٻولي، خطرن جي ور تڏهن چڙهڻ لڳي، جڏهن ڌارين جي لوڌ سنڌ ڏانهن رُخ ڪيو ۽ ان جا اثرات اُهي پيا جو، سنڌي ٻوليءَ ۾ بگاڙ اچڻ لڳو، بگاڙ به ڇونه اچي. ڇاڪاڻ ته دراوڙن جي ديس ۾ آرين، ايرانين، عربن، پورچوگيزن، افغانين، ارغونن ۽ انگريزن جي سنڌ ڏانهن جيڪا يلغار رهي، ان يلغار جو نتيجو اهو نڪتو جو سنڌي ٻوليءَ تي نون لفظن ۽ ڌارين ٻولين جو جيڪو غير فطري اثر ٿيڻ لڳو ان ڪري ٻولي پنهنجي حيثيت ۽ روايت ۽ تهذيبي قدرن تي بچائڻ ۾ جستجو ڪندي رهي. ڪيتريون ئي ٻوليون پنهنجو وجود ان ڪري وڃائي ويٺيون جو ڌارين ٻولين جي ڪري جيڪي منفي اثرات پيا ان جو نتيجو اهو نڪتو جو دنيا جي گولي تي هن وقت به ڪيتريون قومون ۽ تهذيبون ڪتابن ۽ تاريخن ۾ ته موجود آهن پر انهن جو وجود ڌرتيءَ جي گولي تي آهي ئي نه!!
تاريخ جي ورقن ۾ ڏٺو وڃي ته سنڌي زبان سڌريل ۽ اوسر ڪيل زبانن مان هڪ قديم زبان آهي، جيڪا 10 هزار ورهين جي تاريخ رکي ٿي. ڏيهه توڙي پرڏيهه جا محقق ان ڳالهه تي متفق آهن ته سنڌي زبان ڪنهن به زبان مان نه ڄائي آهي نه نپني آهي. ٻولي قديم تهذيبن جو شاهڪار ليکي وڃي ٿي. سنڌي ٻولي به انهن قديم ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجو تاريخي پس منظر رکي ٿي. جڏهن ته انهن قديم ٻولين جو ڇا ٿيندو، جيڪي هن وقت گهٽ ۽ ٻوسٽ واري دؤر ۾ پنهنجي جياپي جي جنگ لڙي رهيون آهن، ماٽيلي ماءُ وارو سلوڪ ٻولين ۽ تهذيبن سان رکڻ ملڪي رياست جو ڄڻ ته پيشو رهيو آهي جو پاڪستان ٺهڻ سان ئي قوميت جي بنياد کي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ويو. اها انڪاريت ئي ٻولين جي تباهيءَ جو ڪارڻ بڻي. بنگال جو ورهاڱو به ٻوليءَ جو ورهاڱو هيو. اهڙي طرح سان موهن جي دڙي جي مٽيءَ مان جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ سان ساڳيو ئي سلوڪ ڪيو ويو. حالانڪ برصغير جي ورهاڱي کانپوءِ هند ۾ 51 ڌاري نهروءَ سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ تسليم ڪيو ۽ اندرا گانڌي 67 ۾ سنڌي ٻوليءَ کي قومي ٻوليءَ جو درجو ڏنو. ايتري قدر جو ڀارت جي 22 قومي ٻولين ۾ هن وقت به سنڌي ٻولي قومي ٻولي ليکي وڃي ٿي، نه رڳو اهو پر ڀارت جي ٽن کان وڌيڪ يونيورسٽين اجمير، احمدآباد ۽ ممبئي ۾ سنڌيءَ جا شعبا به قائم ڪيا ويا آهن، جتي ايم اي سنڌي کان وٺي پي ايڇ ڊي تائين پڙهائي وڃي ٿي. جڏهن ته پاڪستان اندر جيڪا ڪراچيءَ ۾ ريڊيو اسٽيشن کولي وئي، اُتي شروعات ٿي اردو ۽ انگريزي سان ٿي. جڏهن ته سنڌي ٻولي لاءِ صرف 20 منٽ رکيا ويا. نه رڳو اهو پر 51ع کان وٺي هن وقت تائين قومن جي وجود کان اڄ به انڪار ڪرڻ ان عمل کي ناداني چئجي يا دانائي؟ قديم ۽ تهذيب يافته قومن جي قومي ورثن کي ائين پاسيرو ڪرڻ، ان مان لڳي پيو ته ملڪي اسٽيبلشمينٽ ماضيءَ جيان اڃا به عقل جي اوڙاهه کان اڳتي نه وڌي سگهي آهي. حالانڪ سنڌ جي صوبائي سرڪار 1972ع ۾ ٻولي ايڪٽ پاس ڪيو، سنڌ جي 56 ساڃاهه وندن ان وقت به ملڪي حڪمرانن کي اپيل ڪئي هُئي ته ٻوليون قومن جي بنياد تي قديمي حيثيت رکنديون آهن. ٻولين کي ڌڪڻ معنيٰ ته پنهنجي تاريخي تسلسل کي ديوار سان لڳائڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي ۽ ديوار سان لڳائڻ جي ڪوشش ان وقت ڪئي وئي جڏهن ون يونٽ لاڳو ڪري ٻولين جي وجود کي ميسارڻ جي سازش سٽي وئي. ان وقت به سنڌ جي ساڃاهه وندن ٻولي ڪميشن جي گهر ڪئي هُئي، ان جي باوجود به ٻوليءَ کان انڪار ڪيو ويو.
انگريز ممبئي سرڪار نوٽيفڪيشن نمبر 1852ع 6 سيپٽمبر 1851ع تحت سنڌي ٻوليءَ کي قومي ٻوليءَ جو درجو ڏنو، پر افسوس جو ملڪ ٺهڻ کانپوءِ ان جي حيثيت کسي وئي.
ماضيءَ جي پ پ حڪومت ۾ 72ع ڌاري سنڌي ٻوليءَ کي قومي ٻوليءَ جو درجو ڏيارڻ وارو بل پاس ڪيو ويو هو، اڄ به انهيءَ پ پ جي حڪمراني آهي ۽ سنڌ جا چونڊيل نمائنده پنهنجي بل تي عمل ڪرائي سگهندا به يا نه، سنڌ اسيمبليءَ کي ان لاءِ ڪردار ادا ڪرڻ گهرجي. ڇوته ٻولي هوندي ته سنڌ به هوندي ليکڪ : زاهد راڄپر :
(Courtecy: Daily Ibrat)
